lunes, 25 de septiembre de 2017

PAPEIS RECOBRADOS (15) "O verbo CONTAXIAR"

                              Foto de Anxo Cabada


Levo ben anos loitando para que a lectura nos fogares e nas aulas sexa algo habitual. Non é doado, pero non claudico.
       Sempre me gustou conxugar verbos. Era moi bo niso xa na miña etapa escolar.

       Neste artigo, rescatado das columnas que escribía para o semanario "A Nosa Terra", falo do verbo CONTAXIAR.

      Os verbos teñen diversas connotacións; uns, máis agradables; outros, non tanto.

      Nestas liñas reivindico o verbo CONTAXIAR para que, fixado sobre as páxinas dos libros, consigamos "contaxiar" a alumnos e alumnas, fillos e fillas e, por que non?, os adultos.





                           


                                     O VERBO CONTAXIAR


                                                                                                           ANTONIO  GARCÍA TEIJEIRO




Contaxiar é un verbo que ten diversas connotacións, non todas positivas.
   
      Contáxiannos a gripe ou algunha doenza máis ou menos molesta.                     
     Contáxiannos o fervor relixioso, as forzas para realizar algo ou as ganas de non facer nada. Tantas cousas! Pero deixando isto á marxe, gustaríame dicir que contaxiar é un verbo que pode/debe ser conxugado para achegar ou introducir os nenos na lectura.

     Eu creo na súa conxugación para seducir con textos, rimas, xestos, pausas, silencios, etc. os cativos no eido da literatura. Pódese contaxiar o desexo de ler dende o entusiasmo por aquilo que apaixona: a lectura por necesidade, por pracer, pola beleza, pola función que pode cumprir e, mesmo, pola falta de función que a lectura pode ter.
     
     Pódese contaxiar dende o exemplo, poñendo á vista o noso hábito lector, falando de libros cos rapaces, e amosándolles como gozamos coa palabra escrita.
     
     Contaxiar para que imiten e, nalgún momento, cheguen a ler en liberdade e sen prexuízos.
     
     Contaxiar lendo versos en voz alta, escribíndoos na pizarra ou lendo contos á beira da cama.
     
     Contaxiar hábitos, entusiasmos, costumes ou desexos permitirannos vivir o fascinante mundo do libro dun xeito grato e ousado á vez. Se espertamos a curiosidade pola letra impresa, abriremos portas á esperanza duns nenos máis felices e formados. Se contaxiamos a ilusión de saber que hai tras o título dunha obra literaria, estaremos abrindo ventás a esa aventura interior que nos presenta o acto de ler.
     
     Contaxiar, en fin, é conxugar o verbo dos soños acochados nas palabras.



viernes, 22 de septiembre de 2017

REMUÍÑO DE LIBROS (32) "Abecedario Ilustrado", de Carles Cano





TÍTULO: ABECEDARIO Ilustrado.




AUTORES: Carles Cano( texto) e vinte e sete ilustradores





TRADUCIÓN: Anaír Rodríguez.




EDITORIAL: Xerais.





Este “Abecedario ilustrado”aínda que xa hai un ano que saíu publicado, segue a ser un álbum ilustrado a ter en conta nas primeiras idades, pois o abecedario é o xermolo das palabras e, xa que logo, do proceso comunicativo tan necesario para a sociabilidade e a convivencia.


     Da man da editorial Xerais chegaba hai un ano ás nosas librarías este fermoso álbum ilustrado para os primeiros lectores. O seu autor é o polifacético e mago das palabras Carles Cano, escritor valenciano de recoñecida traxectoria dentro da literatura infanto-xuvenil e cultivador da poesía visual. Tanto o seu contido coma a súa concepción plástica atraen o lector dende o principio. Cada letra do abecedario está representada a dobre páxina.
 
Carles Cano
     
     Na primeira páxina aparece a letra acompañada por unha verba que comeza por ela e que resulta moi evocadora e de fácil recoñecemento por parte dos lectores. Deseguido vén a definición poética desa palabra que se converte na protagonista do poema e no que a creatividade, os xogos de palabras, o humor e tamén a tenrura están presentes.
    
     Toda esta páxina representa a lectura textual, na que o neno inicia o seu proceso lingüístico de asociación de sons con palabras e con textos. O feito de que o texto vaia escrito en maiúsculas e en minúsculas axuda ao desenvolvemento do proceso lector porque permite familiarizarse con ambas grafías.

     Un exemplo do dito podería ser:

     Libro: “ paxaro con ás de papel / voa sempre libre, / e a min lévame con el”

      A segunda páxina está reservada para a ilustración a cargo de vinte e sete ilustradores, tanto españois coma hispanoamericanos, todos eles de talento recoñecido e con ampla experiencia, que plasman pictoricamente cada un co seu propio estilo, a  súa lectura plástica das letras do abecedario.
 
Ilustración de Víctor Rivas
     
     Ao final do libro aparece unha interesante nota informativa, acompañada da fotografía de cada un. De entre eles podemos nomear a Xan López Domínguez, Emilio Urberuaga, Federico Delicado, Carmen Solé Vendrell, Miguelanxo Prado, David Pintor, Víctor Rivas e un longo etcétera ata os vinte e sete.


                                                                                                        ALBA PIÑEIRO

lunes, 18 de septiembre de 2017

ESCAPARATE POÉTICO (CVIII) Yolanda Castaño








                         YOLANDA CASTAÑO  (Santiago de Compostela, 1977)





PEDRA PAPEL TESOIRA


Cando miran os ollos pechados,
as rodas vólvense un xogo de mans.
Yolanda Castaño

(O libro da poesía ábrese de máis
e convértese en baralla.)

Non é arrogante acender unha luz,
tampouco miserable escribirmos ás escuras.

Non perdas áncora ao mundo,
nin tacto co que as palabras soporta,
non temas en serrarlle as patas
para que poida chegar aínda máis alto.

Aquí, xeramos linguaxe.

Realmente escribimos
porque unha imaxe vale máis ca mil palabras.




A VOZ DA ÉPOCA


Os croissants desta mañá
xa saben algo resesos.
Os xornais sobre a mesiña
son unha fame ventrílocua.

Quixera que a visión non fose
un acto irreversible,
que o noso sentido da historia se estendese
ata máis alá do almorzo.

Apearnos de cada playback,
coreografía das entrevistas.
Xa non verdades como puños, verdades como
mans abertas.

Os titulares teñen un gusto a conversa de ascensor,
o mundo, un gran programa de escritura preditiva.

A noticia lida con máis convencemento
é aquela sobre a que
pelo unha pataca.

Moita información está perdendo os papeis.

A verdade havos facer
escravos.





FIN DA CITA


Ao lonxe semellaban os barcos
depositados sobre o tendal do horizonte.

As miñas ganas de chegar
tiñan o prezo en pesetas.

Así e todo: o mesmo tendal,
agora fronte ás nosas escollas.

Do medo que tiña ás escaleiras,
xa preferín guindarme eu.
Coma se seguise sendo adolescente,
cheguei a crer que a sinceridade
fose un chaleco salvavidas.
Pero as palabras pesan, turran,
eran croios metidos nos petos.

Braceando para buscarlle ao tempo
ese custo de oportunidade.
E dixeches: “Moi ben, xa o conseguiches”.

(Habería que poñerlle unha
perruca a esta lingua calva.)

Entón o poema abría os ollos e espertaba no mundo real.

Ti, que estabas
máis guapa calada,

arruináchelo todo.



(Do libro A Segunda Lingua, gañador do “XI Premio de Poesía Novacaixagalicia 2013”, editado polo Centro PEN Galicia).


viernes, 15 de septiembre de 2017

REMUÍÑO DE LIBROS (31) "Zoonetos", de Antón Cortizas








TÍTULO:  Zoonetos

AUTOR: Antón Cortizas


ILUSTRACIÓNS: Sonja Wimmer


EDITORIAL: Tambre. COLECCIÓN:  Ala Delta




A editorial Tambre-Edelvives achégalles aos lectores, a partir de dez anos, este fantástico poemario pertencente a un dos autores referentes dentro da nosa LIX. Trátase de Antón Cortizas, autor con ampla bagaxe de creación literaria en diferentes xéneros e gran coñecemento da literatura popular de tradición oral. Pero ante todo é un amante da palabra, coma eixo fundamental para todo o demais. Se hai palabra, hai liberdade e se a usamos de xeito atinado, revalorizámonos coma persoas.

     
Antón Cortizas
     
     Zoonetos segue a liña de compartir cos máis novos esta ferramenta tan importante coa que contamos para rir, denunciar, namorar, xogar e reflexionar que non deixará indiferentes aos seus lectores pois é un poemario que resulta atraente tanto pola súa estrutura coma polo seu contido.
     
     No referente á primeira porque conta con dous prólogos, un prosaico e outro poético onde o autor a través do humor, fai que nos familiaricemos coa estrofa clásica do soneto.
     
     Logo veñen os cincuenta e tres sonetos (algúns son estrambotes) para rematar cun índice onomástico dos diferentes animais integrantes.
     

     En canto ao contido, a listaxe dos animais protagonistas é ampla  abranguendo a anfibios, arácnidos, aves, crustáceos, insectos, mamíferos, peixes, réptiles etc, toda a fauna animal ten cabida neste libro: dende os de tamaño máis grande ata os máis pequenos pero de igual e importante contribución para manter o equilibrio no mundo.
     
     Aínda que os versos estean suxeitos a un esquema métrico fixo, isto non impide que sexan vivos e estean cheos de humor e dunha musicalidade rítmica que invita a experimentar e xogar con eles pois van da man da emoción e dos sentimentos.

     As ilustracións en branco e negro de Sonja Wimmer resultan expresivas e moi suxestivas, dotando de vida e trazos humanos os diferentes protagonistas.


                                                                                                         

                                                                                                                                       ALBA PIÑEIRO


lunes, 11 de septiembre de 2017

PAPEIS RECOBRADOS (14) "Ler para contaxiar e escribir"

    Fotografía de Anxo Cabada



Agora, que comeza un novo curso, recupero un texto publicado en A Nosa Terra para seguir insistindo na necesidade de que os mediadores e mediadoras  busquen razón claras para que o seu alumnado lea poesía: “Ler para  contaxiar e escribir”.

     Os rapaces e rapazas gustan da poesía. É máis, precísana sen sabelo. Cando a atopan caen baixo o influxo da súa maxia. Ábrense e escriben dende dentro. Pero hai un problema: fáltanlles lecturas. É aí, onde os docentes xogan un papel fundamental. Teñen que levalos á poesía de calidade para que aprendan algunhas das ferramentas fundamentais para artellar o mellor posible os seus poemas. 


     Tampouco se lles debe deixar orfos neste aspecto. Para iso, claro, o profesorado ten que poñerse ao día, coñecer poetas, lelos, escoller versos axeitados, entrar neles etc. para achegarlles o que necesitan. Non é unha tarefa doada, pero con convicción e consciencia do labor a desenvolver acádanse resultados impensables.

     
     Dende o meu estado de mestre xubilado, animo con estas liñas a mestres e mestras a que poñan preto do seu alumnado a motivación precisa para que lean, escriban e sintan o poder da palabra poética.





                                    LER PARA CONTAXIAR E ESCRIBIR
                                            
                                                                     
                                                                                                                       
                                                                                                                                        ANTONIO GARCÍA TEIJEIRO


Malia que moitos pensen que insisto demasiado, cada día que pasa reforzo a miña opinión de que hai unha verdade, para min, indiscutible: non se pode ser un bo mediador ou mediadora sen un hábito lector moi definido. E engado: non se pode escribir ben, a ningún nivel, sen lecturas axeitadas que permitan acadar / coñecer / descubrir referencias que guíen a quen escribe ata dar co camiño de seu. Isto, nos rapaces e rapazas que senten a necesidade da escrita (que conste que os hai) resulta moi evidente.


     Porque, provocada ou non, hai moitos que precisan expresar o que lles preocupa. E expresan sentimentos e sensacións do máis variado, sendo unha constante, iso si, o feito amoroso. Les os seus escritos e ábrense dunha maneira case sorprendente. Pero notas, axiña, que lles faltan lecturas detrás  para escribiren cunha certa intención literaria. Póñeslles preto uns libros escollidos, achégaslles uns poemas suxestivos, dáslles unhas pautas claras e o seu labor poético mellora unha barbaridade. Comezan a entender que é literatura, que é a poesía e os seus trazos específicos e amplos, como poden expresar eses sentimentos dun xeito orixinal, incisivo, preciso e, mesmo, precioso.

     


     De aí que intente que os meus alumnos e alumnas se interesen polos clásicos da poesía galega. Primeiro, por suposto, cando son pequenos, poemas próximos á súa idade que se baseen na calidade e no respecto a eles como lectores. Coñecen, despois, mostras básicas de Rosalía. Imprescindible. E outras de Curros, Celso Emilio, Pimentel, Amado Carballo, os Álvarez Blázquez, Iglesia Alvariño, Manuel Antonio, Méndez Ferrín, Novoneyra, Manuel María, Xohana Torres etc. Destes poetas, hai versos que lles van abrir canles para un mellor coñecemento dos procedementos específicos da poesía. Canles polas que van camiñar na procura de novos horizontes.

     Paso, despois, por nomes como Pepe Cáccamo, Ramiro Fonte, Baixeras, Román Raña, Eva Veiga, Ana Romaní, Fernán-Vello … que comezan a estar máis preto deles.

     


     E chega un punto, no que lles presento poemas doutros poetas, talvez máis novos que, dende unha óptica diferente, son quen de levar a expresión poética por camiños diferentes que, en moitos casos, permiten identificar os rapaces e rapazas coas súas propostas. Daquela, camiñan polo poema curiosos e cómplices co que están a ler. Senten que hai posibilidades distintas para desenvolver. Ábrenselles novas vías para percorreren na busca da luz que alume os seus escritos. A néboa da confusión semella esvaecer grazas ás palabras, ás mensaxes que descobren e latexa  neles a necesidade de coñecer mellor o mundo no que viven. A néboa da confusión, que tantas veces cegou horizontes soñados, semella fuxir para que se sintan acariñados polas mans das palabras convertidas en versos. Eles mesmos comezan a coñecerse mellor.

     É o momento no que converxen aqueles poemas primeiros de cando eran cativos cos clásicos que centran a poesía no mapa persoal de cadaquén xunto aos máis novos que están na órbita máis próxima a eles. Para todo isto, mediadores e mediadoras, a lectura faise imprescindible. Temos a obriga de ler, de escoller textos engaiolantes, de ir acadando unha cultura literaria o máis ampla posible que nos permita crear un espazo común no que marquemos algúns sinais fondos para que o noso alumnado camiñe con seguridade polos vieiros da literatura.



     E gústame afirmar que os rapaces e rapazas non permanecen impasibles se os contaxias,  deixando para mellor ocasión academicismos inútiles, co teu entusiasmo poético, con versos coma estes de Ledicia Costas: Para que vou pintar os labios de vermello / se sempre me acabas comendo / o carmín / e a gramática? ou estoutros de Lucía Aldao: Cóntame o que me gusta / ou arrepíntete de entrar dese xeito pola noite / e crer que eu estaba durmida. E motívaos versos coma os de Raúl G. Pato: Quérote como a miña avoa / facía as filloas, / fariñosamente / e co sangue da derrota. Pequenos e intensos poemas de Lupe Gómez: Ninguén / me prohibirá nunca / estar soa., ou estoutro de Olga Novo: Esta será na morte / a miña última palabra: / quen me dera ser gata / para vivirte sete veces.

     


     E vendo como se emocionan os mozos e mozas, como se deciden a escribir poemas dende estas suxestións, non dubido en achegarme, para agasallárllelos, a versos de Marta Dacosta (Ósos de muller / ósos que encolleron na humidade do inverno, / de todos os invernos / que anegaron o século), de Emma Couceiro (Se apreto os ollos / as manchas de humidade / que hai no teito / semellan caracois / sen cuncha.), de Antía Otero (De nena / asexaba mareas dende a fiestra. /Hoxe / plantaron eucaliptos.), de Kiko Neves (O que máis me gusta da poesía. / Os silencios) ou de Fran Alonso (Ás veces poalla sobre o mar / como poallan os anos sobre nós.) entre tanta xente , sen clasificar a ninguén en xeracións definidas.
     
     Momentos lúcidos diante das palabras feitas verso. Ganas de espirse sen complexos cando se apoian nuns poemas que senten próximos, algúns, case, como se formasen parte deles. E, sen nos decatar, imos creando unha radiografía de sentimentos poéticos que excede os lindeiros da razón. Os resultados, motivadores, permítennos seguir escaravellando na ferida das necesidades líricas.Vexo entusiasmado nos andeis da miña biblioteca poemarios de Estevo Creus, Rafa e Miro Villar, María do Cebreiro, Carlos Negro, Yolanda Castaño…e danme ganas de mergullarme neles, unha vez máis, para dar con novos versos que provoquen intensidades poéticas. Unha verdadeira razón da existencia da poesía.